Chủ vườn cà phê hay hỏi một héc-ta hết bao nhiêu. Câu đó bỏ sót gần hết thứ quyết định.

Giếng cho bao nhiêu nước. Vườn bằng hay đồi. Mỗi lần tưới được mấy hàng. Béc đặt ở đâu. Cuối hàng còn áp không. Tưới hết vườn mất bao lâu. Những thứ đó mới quyết bơm, ống, lọc.

Cây trồng: Cà phê

Vì sao cùng một diện tích nhưng hệ thống khác nhau?

Vườn bằng, giếng sát gốc, có người ở vườn — khác hẳn vườn đồi, nước ở chân dốc, phải tưới hết nhiều khu trước khi nắng gắt. Cùng diện tích. Ống dài khác, chỗ cao chỗ thấp lệch khác, mỗi ca lấy nước khác. Bơm và ống phải khác.

Đó là lý do không nên bắt đầu bằng câu hỏi “một héc-ta hết bao nhiêu”. Câu hỏi có ích hơn là: nguồn cấp được bao nhiêu, cần tưới bao nhiêu cây mỗi ca, béc đặt ở đâu, áp cuối tuyến còn bao nhiêu và mất bao lâu để tưới hết một vòng?

Khảo sát nguồn nước và mùa khô

Giếng, hồ, ao và suối không chỉ khác nhau ở tên gọi. Chúng khác về cặn, mực nước, khả năng phục hồi và cách đặt bơm. Trước khi chọn thiết bị, cần ghi nhận:

• Vị trí nguồn nước so với khu trồng và trạm bơm.
• Giếng hay hồ một giờ lấy được bao nhiêu, lúc đang tưới.
• Mực nước thấp nhất trong mùa khô.
• Cặn, cát, rong hoặc rác có thể đi vào hệ thống.
• Chỗ bơm thấp hơn chỗ tưới xa nhất, cao nhất bao nhiêu.

Hồ to không có nghĩa nước đủ. Đường hút hẹp, lọc nhỏ, hoặc nguồn bổ sung yếu thì vẫn không tưới nổi một khu quá tải.

Chọn cách tưới cho cà phê

Cà phê có thể được tưới bằng béc cục bộ quanh gốc, béc phun dưới tán, béc phun phủ hoặc các phương án khác tùy tuổi cây, mật độ, địa hình và nguồn nước.

• Béc quanh gốc: đưa nước vào vùng rễ, dễ chia theo cây và theo khu.
• Béc dưới tán: phủ rộng hơn, phù hợp khi muốn vùng ướt bao quanh cây.
• Phun mưa diện rộng: có thể phủ luống hoặc khu trồng rộng, nhưng cần tính gió, bay hơi và chồng phủ.
• Nhỏ giọt: kiểm soát nước theo tuyến, nhưng yêu cầu lọc và quản lý nghẹt chặt hơn.

Loại béc không thể tách khỏi áp lực và lưu lượng. Một béc có bán kính lớn hơn thường kéo theo yêu cầu bơm và đường ống khác. Chọn béc trước rồi mới tìm cách ép hệ thống chạy theo thường tạo ra nhiều điều chỉnh về sau.

Đang phân vân nhỏ giọt hay phun mưa thì xem hệ thống tưới. Cần chọn bơm, ống, lọc thì đi thiết bị tưới.

Tuổi cây và vùng rễ thay đổi theo thời gian

Cây còn nhỏ chưa cần vùng ướt như cây đã lớn. Tán mở ra thì phải xem lại chỗ đặt béc. Hệ làm đúng thì chỉnh béc, kéo ống nhánh hoặc thêm khu được, không phải tháo hết ống chính.

Nhu cầu nước cũng thay đổi theo đất, thời tiết, lượng mưa và giai đoạn sinh trưởng. Bảng số lít trên mỗi gốc chỉ có ý nghĩa khi đi kèm tuổi cây, loại đất, chu kỳ tưới và điều kiện khí hậu. Không nên biến một con số tham khảo thành lịch cố định cho mọi vườn.

Chia khu tưới để giữ áp và kiểm soát thời gian

Chia khu là tách vườn thành từng phần tưới riêng. Mỗi khu một van, một lượng nước, một khoảng thời gian. Vườn đồi thì xem chỗ cao chỗ thấp trước khi gom nhiều hàng vào cùng một van.

Khu cao thường thiếu áp. Khu thấp dễ thừa. Ống càng dài, mở càng nhiều béc thì cuối hàng càng yếu. Đầu ống mạnh chưa chắc cuối ống đủ.

Bài Chia khu tưới bao nhiêu là đủ giúp so sánh bơm lớn, ít ca với bơm nhỏ, nhiều ca. Cần tính cả thời gian hoàn tất một vòng, nhất là khi mùa khô ngắn hoặc vườn có nhiều khu ở xa.

Tính lưu lượng và cột áp cho từng ca

Béc quanh gốc thì tính sơ một khu: số cây nhân số béc mỗi cây, rồi nhân lưu lượng một béc. Đó là nước cần ở gốc. Bơm còn phải thắng chỗ cao và hao trên ống, lọc, van, co nối.

Phải xem béc xa nhất và cao nhất. Chỉ nhìn đồng hồ tại trạm thì dễ tưởng đủ nước, trong khi cuối hàng chỉ rỉ. Vườn dốc thì đo nhiều chỗ. Không đo thì không biết lỗi ở giếng, bơm, lọc, ống hay béc.

Chọn đường ống theo lưu lượng đoạn

Ống chính gần trạm mang nhiều nước nhất. Đi xa thì từng nhánh nhẹ hơn, cỡ ống có thể nhỏ dần — nhưng phải tính lại từng đoạn. Ống dài, nhiều co, chỗ cao chỗ thấp lệch đều làm hao áp.

Đừng lấy một bảng cỡ ống cho mọi vườn. Cùng ống 60mm, tải 10 khối một giờ khác hẳn 30 khối. Cùng lưu lượng nhưng ống dài, nhiều co cũng khác ống ngắn, ít phụ kiện.

Bộ lọc bảo vệ béc và giảm sự cố

Bộ lọc là nơi cần chọn theo nguồn nước và loại đầu tưới, không phải phụ kiện thêm vào sau. Nước hồ, ao hoặc suối có thể mang cặn, rong và rác. Nước giếng có thể mang cát hoặc khoáng. Bộ lọc quá nhỏ gây tụt áp; lọc không đúng cấp làm béc nhanh yếu hoặc nghẹt.

Nên có đồng hồ áp trước và sau lọc. Lệch là rửa. Khu yếu dần thì xem hai đồng hồ này trước khi tháo hết béc. Cách chọn lọc cho từng nguồn nằm ở bài chọn bộ lọc theo nguồn nước.

Trạm bơm, van và điều khiển

Trạm thường có bơm, ống hút ống đẩy, lọc, van, đồng hồ áp. Có thể thêm bộ châm phân hoặc tủ điều khiển. Nhiều khu thì phải có sơ đồ van và nhãn ngoài hiện trường. Mở nhầm van là cả vườn mất áp.

Tủ tự động giúp bớt đóng mở tay. Nó không cứu được bơm thiếu cột áp, ống nhỏ, hay chia khu sai. Phải chốt bơm ống van trước. Điều khiển thêm sau, theo cách chủ vườn tưới thật.

Chi phí thay đổi theo phương án, không theo tên cây

Giá hệ tưới cà phê đi theo nguồn nước, chỗ cao chỗ thấp, mét ống, số khu, loại béc, lọc, tủ và phần nào đội làm, phần nào chủ tự làm. Bài chi phí hệ thống tưới cà phê phụ thuộc điều gì nói rõ từng thứ kéo giá.

Hai báo giá chỉ nên so trực tiếp khi cùng trả lời các câu hỏi: tưới bao nhiêu cây mỗi ca, mất bao lâu hết vườn, bơm tính tại cột áp nào, lọc xử lý nguồn nước ra sao, tuyến ống nào được thi công và phần nào là tự động. Nếu phạm vi khác nhau, dòng tổng không nói đủ về giá trị.

Chạy thử và bàn giao cách tưới

Chạy thử từng khu. Đo áp đầu khu và cuối khu. Nhìn béc gần, béc xa. Kiểm rò. Rửa lọc. Xem mỗi ca hết bao lâu. Vườn dốc thì đo thêm chỗ cao và chỗ thấp.

Bàn giao cần sơ đồ ống, danh sách van, bảng ca tưới, cách rửa lọc, chỗ xả cặn, chỗ xả khí. Chủ vườn phải biết dấu nào là lọc bẩn, dấu nào là giếng yếu, dấu nào là bơm không đẩy tới.

Những lỗi hay gặp khi làm hệ thống tưới cà phê

• Chọn bơm theo mã lực mà không tính cột áp cuối tuyến.
• Gom chỗ cao và chỗ thấp vào cùng một van.
• Dùng béc có lưu lượng lớn hơn nhưng không tính lại tải.
• Chọn lọc theo giá hoặc đường ren mà bỏ qua lưu lượng và nguồn nước.
• Không chừa khả năng mở rộng khi cây lớn hoặc diện tích tăng.
• Chôn ống trước khi thử áp và kiểm tra toàn bộ van.

Hệ đúng là hệ chủ vườn tự tưới, tự rửa lọc, tự biết chỗ nào đang yếu. An Nông Agritech đo vườn và nguồn nước trước, rồi mới chọn thiết bị.

Câu hỏi thường gặp